نقش زنان در توسعه وقف رضوی

 

پیشینه مشارکت زنان در سنت حسنه وقف بر حرم مطهر رضوی به بیش از حضور گوهر شاد خاتون و فعالیت‌های عام‌المنفعه‌ وی در مشهد مقدس برمی‌گردد. آن‌ گونه که در برخی سوابق بدان اشاره شده ، در قرن سوم هجری، چند دهه پس از شهادت امام رضا (ع) زنی از اهالی نوغان، مسئولیت خدمت در حرم مطهر رضوی را برعهده داشته و چراغی را وقف این مکان مقدس کرده است. هرچند برای این موضوع، نمی‌توان مستند تاریخی پیدا کرد، اما همین مسئله و وقف های متعدد مصحف های قرآنی موجود، نشان می‌دهد حضور بانوان واقف در حرم مطهر و وقف آنها بر این مکان مقدس، سابقه‌ای بیشتر از عهد تیموری داشته است . نظر به اهمیت نقش زنان در تبلیغ ، ترویج ، بست و توسعه وقف رضوی و به منظور پاسداشت مقام والای ایشان در این جستارکوتاه سعی خواهیم کرد مخاطبان را با برخی از بانوان واقفه و موقوفات آنها در سده های مختلف آشنا سازیم .
برابر سوابق موقوفات منفعتی بانوان واقفه موجود در آستان قدس رضوی ، نخستین وقف مستغلاتی ویژه حرم مطهر رضوی – جدای از موقوفات متعلق به مسجد گوهر شاد که در واقع در زمان خود ، در مجاورت حرم مطهر رضوی قرار داشته و قدیمی ترین وقف مستغلاتی ثبت شده در استان خراسان است – در قرن نهم هجری قمری ثبت شده که به موجب آن مرحومه بانو بیگ آغا ذوالقدر در سال 997 هجری قمری رقبه ای را در استان قزوین جهت امورات حرم مطهر وقف کرده اند . در سنه 1093 هجری قمری ( قرن دهم ) بانوی خیر اندیش دیگری به نام آهو خانم مالکیت خود را در آب و اراضی قریه ای از توابع سبزوار به انضمام یک باب سراچه و باغچه در میدان کهنه آن شهر وقف حضرت رضا علیه السلام نموده اند.
در قرن یازده هجری قمری مقارن سنه های 1109 ، 1112 ، 1129 ، 1164 نیز بانوان نیکوکار دیگری به نامهای فاطمه خانم ، قمر نساء خانم ، زبیده خانم ، بی بی مرضیه خانم همگی یا بخشی از رقبات تملیکی خود را جهت مصرف در امورات متعددی از جمله تلاوت قرآن در مضجع شریف ، مهمانسرای حضرت رضا علیه السلام ، روشنایی و زاد و راحله سفر زوار کم بضاعت وقف آستان مقدس رضوی نموده اند .

حسب بررسی های انجام شده ، فراوانی بیشترین موقوفات جذب شده بانوان مربوط به قرن دوازدهم هجری قمری مقارن حکومت قاجاریه و اوایل قرن سیزده بوده که به موجب وقف نامه های تنظیمی ، مرحومان نورجهان خانم (1222 هجری قمری ) ، بی بی خوردو و سرور جان خان (1243 هجری قمری ) ، گلزاره خانم ( 1249 هجری قمری ) ، معصومه خانم و خاتون آغا ( 1252 هجری قمری ) ، خیرالنساء خانم ( 1255 هجری قمری ) ، خانم جان خانم ( 1266 هجری قمری ) ، تاج ماه بیگم ( 1269 هجری قمری ) ، آبجی خانم (1276 هجری قمری ) ، زوجه ملاحسن (1278 هجری قمری ) ، گل بی بی خانم (1284 هجری قمری ) ، مریم خانم وسکینه خانم ( 1287 هجری قمری ) و بی بی خانم ( 1294 هجری قمری ) مبادرت به وقف اموال غیر منقول متعددی جهت مصرف در آستان قدس رضوی کرده اند . شاید بتوان موقوفات مرحومه رابعه قهرمانی ملقب به احترام السلطنه را جزو شاخص ترین آنها برشمرد . بانو احترام السلطنه با فروش قسمتی از املاک در اختیار خود ، نسبت به احداث بیمارستانی در مشهد ( منتصریه فعلی در منطقه ارگ ( خیابان جنت ) اقدام می نماید و قسمتی دیگر از املاک خود را که بالغ بر پنج آبادی بزرگ بوده به موجب وقف نامه های جداگانه ای بین سال های 1311 تا 1323 شمسی جهت اداره و تامین هزینه های بیمارستان اعم از حقوق طبيب و مستخدمين و ادويه و اغذيه و ساير لوازمات بيمارستان مذکور وقف می کنند .
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نیز اقبال بانوان به ساحت قدسی حضرت رضا علیه السلام دو چندان شده ، به طوریکه جذب وقف بانوان نیک اندیش این مرز و بوم تا به امروز بیش از صدها مورد مستغلات منفعتی شهری وروستایی را شامل می شود و به لحاظ کمی و کیفی در مقایسه با قرون گذشته ، تحول بزرگی را شاهد بوده ایم .

شاخص ترین مورد آن نیز مربوط به بانوی نیکوکار مرحومه فخری فصیحی است که در کنار همسر واقف خود مرحوم حاج علی اکبر بجستانی مقدم ، بین سال های 1378 و 1379 شمسی نام خود را در زمره واقفان رضوی ثبت نمود و با واگذاری املاک قابل توجه خود در استان های تهران و مازندران و صرف بخش اعظم عایدات آنها در مصرف دارو و غذاي مستمندان دارالشفاء حضرت رضا علیه السلام ، ارادت قلبی خود را به امام مهربانی ها جاودانه ساخت .
محمود احمدی زرمهری
اداره توسعه و ترویج وقف و نذر