مُلکِ جاودانه مَلِک
چهارم مرداد ماه، سالروز درگذشت بزرگ مردی است که اگرچه نیم قرن از سفر ابدی او سپری شده، اما نامش همچنان بر سر زبانهاست و موقوفات گسترده او به آستان امام رضا(ع)، یادش را تا همیشه زنده نگاه خواهد داشت.
به گزارش اداره ارتباطات و رسانه، کمتر کسی است نام حاج حسینآقا ملک را نشنیده باشد؛ مردی که با وقفهای ماندگارش شهره و نامدار شده است. موقوفات ملک یکی از گستردهترین وقفها بر آستان قدس رضوی است که توسط مرحوم حاج حسین آقا ملک طی ۸ فقره وقفنامه از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۴۰ وقف شده است. تولیت این موقوفات، در زمان حیات مرحوم واقف با خود او بود و و پس از درگذشتش در سال ۱۳۵۱، طبق مفاد وقفنامهها، اداره موقوفات به آستانقدس رضوی واگذار شد.
عمده این موقوفات در خراسان رضوی و تهران و در حوزههای مختلفی همچون فرهنگی و آموزشی، بهداشت و درمان، کشاورزی، دامپروری و خدمات عمومی است و عموم مردم از عواید آن بهرهمند میشوند.
امانتداری آستان قدس از موقوفات ملک
طی نیم قرن سپری شده از درگذشت حاج حسین ملک و گذاشته شدن مسئولیت تولیت این موقوفات بر عهده آستان قدس رضوی، این آستان تمام تلاش خود را برای ارتقای بهرهوری از این موقوفات به کار گرفته است. ثمره این تلاشها نیز بسیار چشمگیر بوده و نمونه آن، توسعه بیمارستان ثامن الائمه(ع) چناران، افزایش تولید محصولات در اراضی کشاورزی وقفی و همچنین ساخت کتابخانه و موزه ملی ملک در سال ۱۳۷۵ بود که در راستای نیت واقف و توسعه کتابخانه اولیه محقق شده است.
در آستانه روز بزرگداشت حاج حسین آقا ملک، تاثیرات شگرف وقفهای او در عرصه علمی و فرهنگی را بررسی کردهایم و نظر تنی چند از نخبگان را شنیدهایم.
حافظ میراث فرهنگی کشور
عمادالدین شیخالحکمایی، متخصص حوزه اسناد و نسخ خطی و کتیبههای دوره اسلامی با اشاره به پیشینه نهاد وقف و توجه واقفان به حوزههای مختلف وقفی میگوید: این سنت ماندگار در جامعه ما همیشه منشا ارائه خدمات گستردهای بهویژه در حوزه فرهنگ همچون تأسیس مدرسه و کتابخانه بوده است. کتابخانه و موزه ملی ملک هم یکی از مجموعههای فرهنگی ارزشمند کشور به شمار میآید که بر پایه سنت وقف بر آستان قدس رضوی شکل گرفته است.
وی ادامه می دهد: حاج حسین آقا ملک، بنیانگذار و واقف این مجموعه توجه ویژهای به موضوع کتاب و نسخ خطی داشته و کتابهای ارزشمندی را در زمان خود شناسایی، خریداری و به منابع گنجینه ملک افزوده است. همچنین آثار موزهای مختلف مثل سکه و تمبر را گردآوری کرده است. این آثار در طول سالها فعالیت این موقوفه به درستی نگهداری و مرمت شده است چنان که کتابخانه ملی ملک در کنار چند کتابخانه انگشتشمار ایران توانسته از یک سو به خوبی حافظ این آثار باشد و از سویی دیگر، آنها را در اختیار محققان قرار دهد. همچنین این مؤسسه به عنوان یک مجموعه فرهنگی، فعالیتهای گسترده متنوعی در قالب برگزاری نمایشگاه، کارگاه و دورههای آموزشی داشته است.
شیخالحکمایی اضافه میکند: وقتی موقوفات اساس محکمی داشته باشد، میتواند راهگشای مردم جامعه باشد بهطور نمونه فرهنگدوستان بسیاری با توجه به شناختی که از مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک در نگهداری صحیح نسخههای خطی و اشیای موزهای و همچنین ارائه خدمات عامالمنفعه فرهنگی آن دارند، آثارشان را چه به صورت موردی و چه مجموعهای، به این موقوفه آستان قدس رضوی اهدا میکنند. خدمات این مؤسسه همچنان رو به گسترش است و توانسته الگوی مناسبی در حوزه موزهداری و فرهنگ نگهداری از آثار خطی و ارائه آنها ایجاد کند. بیشک اعتماد مردم به چنین مجموعههای فرهنگی موجب الگوپذیری آنان در حوزه وقف، نذر و اهدا شده تا جایی که آثار با ارزششان را به موقوفههای بزرگی همچون ملک میسپارند.
توجه به حوزههای پژوهش و آموزش
در ادامه دکتر سیدحجتالحق حسینی، پژوهشگر علوم و فنون در ایران اسلامی، از مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک به عنوان یکی از بزرگترین مؤسسات موقوفاتی جهان اسلام نام میبرد و میگوید: آثار گرانبهایی که در این موقوفه جمعآوری شده، مورد استفاده و بهرهبرداری عموم مخاطبان بهویژه محققان قرار گرفته است. در این بین، اقدامات ستودنی در بخش پژوهش و آموزش این مجموعه در سالهای اخیر انجام شده است که میتوان از برگزاری برنامههای متنوع آموزشی و پژوهشی با محوریت آثار گنجینه ملک بهویژه نسخههای خطی و گردهمآوری پژوهشگران و اندیشمندان به مناسبتهای گوناگون در موقوفه یاد کرد. برگزاری این دورههای آموزشی، نقش مهمی در انتقال مفاهیم داشته و دارد.
او میافزاید: بیتردید اگر نسخ خطی منحصربهفردی که در کتابخانه و موزه ملی ملک نگهداری میشود، احیا نشوند و در قالب برگزاری نشستها و دورههای آموزشی و پژوهشی به محققان معرفی نشوند، قدر و ارزش آنها دانسته نخواهد شد. به طور مثال راهاندازی تالار «علوم در ایران اسلامی» در این موزه، یکی از اقدامات موفقی است که در معرفی حوزه علوم و فنون اسلامی در تمدن ایران اسلامی اثرگذار بود.
احیای موقوفهای قدیمی
نصرالله حدادی، پژوهشگر تاریخ معاصر و تهرانشناس نیز با تأکید بر شخصیت والا و یگانه حاج حسین آقا ملک و بعضی از اقدامات خیرخواهانه او در حوزه فرهنگ و درمان میگوید: این بزرگمرد کتابخانه و موزه ملی ملک را با هوشمندی و تجربهای که داشت بر سازمانیافتهترین مکانی که در ایران وجود دارد، یعنی آستان مقدس آقا علی بن موسی الرضا(ع) وقف کرد.