موقوفات ملک؛ زیباترین جلوه نیکوکاری در فرهنگ ایرانی- اسلامی است

به گزارش اداره ارتباطات و رسانه،  دفتر یکم کتاب «روزگار ملک؛ هشتاد خاطره و روایت از حاج حسین آقا ملک» به کوشش و نگارش مهدی یساولی روزنامه‌نگار و پژوهشگر پیش از این به همت مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک روانه بازار نشر شده است. 
کتاب «روزگار ملک» نخستین اثر پژوهشی با رویکرد تاریخ شفاهی زندگی حاج حسین آقا ملک بنیانگذار و واقف کتابخانه و موزه ملی ملک محسوب می‌شود که گوشه‌های نادیده بسیاری از زندگی و زمانه این بزرگمرد را برای ما روشن می‌کند. با مهدی یساولی درباره چگونگی پژوهش، تدوین و نشر کتاب روزگار ملک هم‌کلام شدیم که در ادامه گزیده‌ای از صحبت‌های این دانش‌آموخته تاریخ اهل تهران را می‌خوانید.
 

روایت 80 خاطره از زندگی حاج حسین آقا
کتاب «روزگار ملک» در مجموع مشتمل بر 80 خاطره تاریخ شفاهی و روایت تاریخی از زندگی حاج حسین آقا ملک است که دفتر یکم 40 خاطره را در برگرفته و اکنون منتشر شده است و 40 خاطره دیگر در دفتر دوم به زودی منتشر خواهد شد. این اثر برداشتی از پژوهش بزرگ «تاریخ شفاهی زندگی حاج حسین آقا ملک» به شمار می‌آید که آن را از سال 1391 به سفارش مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک آغاز کردم.
با انجام این پروژه در تلاش بودیم اطلاعات جزئی و کلی پیرامون زندگی حاج حسین آقا ملک گردآوری شود، چون تا آن زمان شناخت دقیقی درباره جنبه‌های گوناگون زندگی این بزرگمرد وجود نداشت. مجموعه اسناد مکتوبی که از حاج حسین ملک برجای مانده است به طور عمده مرتبط با دارایی‌ها و فعالیت‌های اقتصادی او در خراسان و همچنین متعلق به اسناد خانوادگی از پدر و پدر بزرگ این واقف بزرگ بود. از آنجایی که فکر می‌‌کردیم بزرگان فرهنگ و ادب، اندیشمندان و پژوهشگران و همچنین بازماندگان خاندان ملک اطلاعات شفاهی از حاج حسین ملک داشته باشند، این پژوهش به شکلی تعریف شد که جنبه تاریخ شفاهی داشته باشد.
در آغاز انجام این پروژه حتی شناخت گسترده‌ای از افرادی که می‌توانند درباره این نیکوکار بزرگ اطلاعات داشته باشند، نداشتیم. بسیاری از شخصیت‌هایی که حدس می‌زدیم درباره حاج حسین ملک اطلاعات خوبی داشته باشند مثل احمد سهیلی خوانساری که 30 سال سرپرست کتابخانه ملی ملک بود یا ایرج افشار ایران‌شناس و کتاب‌شناس بزرگ که به واسطه قرارداد تهیه فهرست نسخه‌های خطی این کتابخانه با حاج حسین نشست و برخاست داشت، قبل از سال 91 فوت کرده بودند. به صورت آزمون و خطا و کشف و شهودی باید دنبال افرادی می‌گشتم که احتمال می‌رفت اطلاعاتی از این بزرگمرد دارند. همین مسئله موجب شد تا فهرستی از بزرگان فرهنگ و ادب، کتاب‌شناسان، پژوهشگران، اندیشمندان و استادان دانشگاه تهیه و با تک تک آنان تماس گرفته و گفت‌و‌گو کنم.
 

55 گفت و گو انجام شد
در مسیر جمع آوری اطلاعات، پژوهش از پیش‌بینی اولیه فراتر رفت تا جایی که با حدود 55 نفر در قالب این پروژه گفت‌وگو انجام شد. همچنین با بعضی از شخصیت‌ها با توجه به سن بالای‌شان باید چندین بار دیدار می‌کردم و چه بسا برخی از آنان در شهرهای دیگر اقامت داشتند.  
 

حمایت معنوی خانواده ملک
80 خاطره‌ای که در هر دو دفتر کتاب روزگار ملک منتشر شد، تمامی خاطره‌ها و روایت‌های این پژوهش نیست. در واقع روایت‌های کوتاه و آن هایی که بتوانند مکمل یکدیگر در یک منظومه کتاب مانند شوند برای نشر انتخاب شدند. در دفتر اول بیشتر این نگاه حاکم بود تا خوانندگان بدون داشتن سابقه ذهنی گذشته از حاج حسین ملک بتوانند به شناخت کلی از این نیکوکار دست یابند. بنابر این مقدمه مفصل‌تری برای کتاب نوشتم تا ذهن مخاطب آماده خواندن خاطرات شود. استاد سیدعبدا… انوار نسخه‌شناس برجسته هم به خواهشم یادداشت وزینی درباره حاج حسین ملک به عنوان مقدمه‌ کتاب نوشتند که مایه افتخارم است. همچنین خانواده ملک پس از آشنایی بیشتر با روی گشاده مرا پذیرفته و در طول انجام پروژه و همچنین چاپ کتاب، پشتیبان و حامی معنوی‌ام شدند. 
 

نقطه مشترک خاطرات چیست؟
به نظرم مجموعه این خاطرات در یک نقطه مشترک روایتگر این است که حاج حسین ملک فردی معمولی، اما شیفته فرهنگ و تمدن این سرزمین بود و از بازی روزگار ثروت فراوان موروثی برایش به جای مانده بود. او مجموع ثروت خود را به خرید مواریث فرهنگی ایران؛ از کتاب‌های خطی و چاپ سنگی تا آثار گوناگون تاریخی اختصاص داد و آن ها را به تعبیر خود بر آستان ملائک پاسبان سلطان سریر ارتضا حضرت علی بن موسی الرضا(ع) وقف کرد. این بزرگمرد بهترین جلوه و نمایش را از آیین وقف و نیکوکاری در تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام به جای گذاشت. همچنین بر آن بود تا کتابخانه جامع و بی‌نظیری برای استفاده اهل فرهنگ که احترام بسیاری برای‌شان قائل بود، تشکیل دهد. او از نسلی بود که آن نسل شاید دیگر در ایران ادامه نیافت و در همان تاریخ ماندگار شد. او به راستی اسطوره فرهنگی و محصول زمانه خود بود.