مسیرهای تازه برای قرار گرفتن در فهرست واقفان امام رضا(ع)

به گزارش خبرنگار ما، با ابلاغ سند سیاست‌های کلان آستان قدس رضوی، فصلی تازه برای توسعه وقف و مشارکت‌های اجتماعی آغاز شده و بستری فراهم شده که امکان مشارکت گسترده عموم مردم در اجرای این سنت حسنه را فراهم کرده است. همزمان با روز وقف، با حجت‌الاسلام والمسلمین «دکتر عبدالرضا اصغری»، مدیر توسعه وقف و مشارکت‌های اجتماعی بنیاد بهره‌وری موقوفات آستان قدس رضوی به گفتگو نشسته‌ایم تا برای‌مان از راه‌های تازه مشارکت در اجرای این سنت حسنه بگوید.

لطفا بفرمایید در دوره جدید فعالیت‌های آستان قدس رضوی، چه نگرش‌های جدیدی به توسعه وقف و مشارکت‌های اجتماعی ایجاد شده است؟

وقف یک نهاد کهن است که حتی قبل از اسلام هم وجود داشته اما در دوره اسلام نهاد وقف نظام‌مند شد و احکام متفاوتی برای آن پیش‌بینی شد. نهاد وقف یک ویژگی خاصی دارد که باعث شده نسبت به بقیه نهادهای باقیات الصالحات یا نیکوکاری و نهادهای خیر، متمایز و برجسته باشد. وقف تنها نهادی است که در آن نام واقف، موقوفه و نیت واقف، جاویدان و ماندگار می‌شود و به هیچ وجه قابل حذف نیست. نمونه‌های این روند را در حرم مطهر رضوی هم می ‌بینیم و مشاهده می‌شود انسان‌های خیرخواه و نیکوکار که صدها سال پیش اموالشان را برای حرم مطهرامام رضا(ع) وقف کرده‌اند، هم نام خودشان، هم نام موقوفه آنها و هم نیت واقف همچنان در جامعه ماندگار است.

مثلاً مرحوم عتیقی در سال 931 هجری قمری، رقباتی را وقف حرم مطهررضوی کرد و نیاتی را هم برای مصارف عواید آنها تعیین نمود. حالا تقریباً 511 سال از آن تاریخ می‌گذرد، اما اسم او، موقوفات او و نیت او همچنان باقی است و به صورت دقیق طبق نیتی که کرده بود عمل می‌شود. یا مثلاً مرحوم مهدی قلی خان قرایی که در سال 1289 قمری موقوفاتی را در بلوک تربت حیدریه وقف کرد و مصارفی را هم برای آن در حرم تعیین کرد نمونه دیگری در همین زمینه است. پس نهاد وقف به عنوان نهادی است که انسان را جاویدان می‌کند، اموالش را مورد حفاظت و حراست قرار می‌دهد و نیتش را به طور دقیق مورد اجراء قرار می‌دهد. این نهاد باید ترویج و توسعه یابد تا مردم و جامعه اسلامی از برکات و آثار آن بهره ببرند.

توجه ویژه به توسعه وقف در سند سیاست‌های کلان آستان قدس

در آستان قدس رضوی هم که بزرگترین نهاد موقوفاتی جهان است، نگاه ویژه‌ای به اهمیت وقف و تکریم واقفان وجود دارد. در دوره جدید و با ابلاغ سند سیاست‌های کلان آستان قدس رضوی توسط تولیت معزز این آستان هم تمرکز بیشتری روی این حوزه شده و در اصل 27 این سند، بر توسعه وقف تاکید شده است. بر این اساس مدیریت توسعه وقف و مشارکت‌های اجتماعی بنیاد بهره‌وری موقوفات آستان قدس، برنامه‌های متعددی برای توسعه این نهاد مقدس پیش‌بینی کرده که در حال اجراء است.

تعریف موضوعات جدید برای مشارکت واقفان جدید

یکی از رویکردهای جدید در وقف، مربوط به «موضوع وقف» است. تاکنون موضوع وقف بیشتر ناظر به اموال غیرمنقول از قبیل خانه، مزرعه، زمین، باغ، کارخانه و… بوده و به همین خاطر بسیاری از مردم که آرزو داشتند نامشان در فهرست واقفان حرم مطهر رضوی قرار بگیرد، به دلیل نداشتن این گونه اموال، از این فیض محروم بوده‌اند. بنابراین با توسعه موضوع وقف، مردم می‌توانند در زمینه های دیگر مانند پول، سهام، حقوق معنوی و موارد مشابه دیگر را هم وقف کنند. با توجه به استفتائاتی که از رهبر معظم انقلاب و بقیه مراجع عظام تقلید به عمل آمده است هم، وقف سهام و پول جایز شمرده شده و به دنبال این موضوع، نمونه‌ها و مدل‌های مختلفی برای اجرایی شدن وقف پول و سهام بررسی و ارائه شده است.

با این توضیحات شما، یعنی حالا امکان وقف پول هم فراهم شده و این سنت حسنه تنها به وقف خانه و باغ و زمین محدود نیست. لطفا کمی بیشتر در این باره توضیح بدهید.

 بله درست است، خوشبختانه شرایطی فراهم شده که عموم مردم بتوانند با هر میزان توانایی مالی در جمع واقفان حرم مطهر رضوی قرار بگیرند و با وقف پول، در اجرای این سنت حسنه مشارکت کنند.

امکان خرید اوراق وقفی پروژه های عمرانی و خدماتی حرم مطهر

در زمینه وقف پول سه مدل یا سه روش وجود دارد. مدل اول، وقف پول در قالب «وقف مشارکتی» است. در این مدل پروژه‌های عمرانی و خدماتی مربوط به حرم مطهر رضوی به مردم معرفی می‌شود و اوراق وقفی ویژه هر کدام از این پروژه‌ها منتشر و در اختیار مردم متدین و نیکوکار قرار می گیرد. کسانی که تمایل دارند در این پروژه‌ها مشارکت کنند و نام آنها به عنوان واقف در آستان قدس رضوی ثبت شود، می‌توانند این اوراق را خریداری و گواهی خرید آن را دریافت کند تا پس از تکمیل پروژه مورد نظر، وقف‌نامه جمعی برای تمامی افرادی که در آن پروژه، اوراق وقفی خریداری کرده اند، تنظیم می‌شود.

ثبت اسامی واقفان در زائرسرا و زائرشهر

مدل دوم وقف پول در قالب «وکالت» است. به این معنی که افردی که مایل هستند از زائرسرا یا زائرشهر رضوی، سوئیت بخرند و وقف کنند، مبلغ یکصد میلیون تومان برای هر سوئیت به حساب آستان قدس رضوی که ویژه این کار است واریز کرده و آستان قدس به وکالت از آنها اقدام به خرید سوئیت و تنظیم وقف‌نامه می‌کند و بر سر در هر سوئیت نام واقف نصب شده و هر واقف هم می‌تواند در سال به مدت 20 روز با هماهنگی قبلی از سوئیت وقف شده استفاده کند. از طرف دیگر واقف می‌تواند وکالت دهد، مستغلاتی که از طرف آنها خریداری می شود، برای نیات تعیین شده خاصی که در وقف‌نامه تنظیم می‌شود ، مورد استفاده قرار بگیرد و عواید آن در راستای نیات تعیین شده، هزینه شود.

وقف پول نقد با نیت برای شیوه هزینه کرد

مدل سوم، وقف «خود پول» است. طبق استفائاتی که از رهبر معظم انقلاب شده، ایشان وقف پول را جایز دانسته‌اند، بنابراین افراد می‌توانند خود پول را هم وقف و برای آن محل مصرف تعیین کنند. با این کار درآمد حاصل شده از این پول، مطابق نیات تعیین شده در وقف‌نامه هزینه می‌شود که در این مدل، ارزش و اعتبار  پول حفظ می‌شود و از درآمد حاصله، برابر نیات واقف استفاده می شود.

با توجه به توضیحات شما، به نظر می‌رسد امکان استفاده از نهاد وقف برای تحقق شعار سال و پشتیبانی از تولید هم وجود دارد و می‌توان بخشی از این پول‌های وقفی را به سمت تولید هدایت کرد. در این حوزه هم مدلی پیش‌بینی شده است؟

در این خصوص یکی از مدل‌های وقف که پیش‌بینی شده، مدل وقف «سهام» است. به این معنی که خیلی از اشخاص در شرکت‌ها، موسسه ها، کارخانه‌ها دیگر مجموعه‌های تولیدی، دارای سهام هستند و می‌خواهند آن را وقف کنند. بستر لازم برای وقف سهام پس از استفتاء از مقام معظم رهبری مبنی بر جواز وقف سهام در آستان قدس رضوی فراهم شده است که از جمله آن می‌توان به «ایجاد صندوق وقف سرمایه» اشاره کرد که پس از موافقت شورای فقهی بورس، انشاءالله این صندوق در آینده نزدیک رونمایی خواهد شد. در قالب این طرح کسانی که علاقه‌مند هستند در وقف سهام مشارکت کنند، می‌توانند سهام خود را وقف کنند، این صندوق متولی مدیریت سهام وقف می‌شود و درآمد استحصال از این سهام و اجراء نیات واقف یا واقفان خواهد بود. میزان و تعداد سهام در این صندوق بستگی به نظر واقف دارد و می‌تواند از یک سهم تا هر تعداد سهم را وقف کند.

به نظرشما در شرایط فعلی کشور ،چه عرصه‌هایی برای وقف بیشتر مورد توجه است؟

در امر وقف دو شعار داریم. شعار اول اینکه «همه می‌توانیم واقف یا مروج وقف رضوی باشیم». شعار دوم هم «وقف از مردم برای مردم» یعنی برکات و آثار وقف برای خود مردم و جامعه اسلامی است و دراین میان، آستان قدس رضوی و حرم مطهر حضرت رضا(ع) نقش تسهیل‌گری و تنظیم‌گری وقف را بر عهده دارد و به نام حضرت رضا(ع) خدمات شایسته ای از جهت جنبه عمومی خدمت به مردم و جامعه اسلامی دراین زمینه ارائه می‌شود.

وقف‌های بدون نیت خاص، فرصتی برای رفع نیازها و مشکلات روز

البته توصیه ما به کسانی که علاقه به وقف برای حضرت امام رضا(ع) دارند این است که نیت خاصی را تعیین نکنند و مصرف درآمد موقوفه را به نظر تولیت آستان قدس رضوی واگذار کنند که با توجه به شرایط و نیازهای هر زمان و هر دوره، درآمد موقوفات هزینه شود. زیرا شاید امروز یک موضوعی نیاز جامعه باشد اما در آینده این نیاز وجود نداشته باشد و نیاز جدیدی به وجود آمده باشد، بنابراین لازم است برای آن از درآمد موقوفات استفاده کرد.

از درمان ناباروری تا ترمیم آسیب‌های اجتماعی

اما چنانچه اشخاص تمایل دارند که نیت خاص و مشخصی را در وقف خود لحاظ کنند می‌توانند حوزه‌های مثل سلامت و درمان ناباروری، توسعه حرم مطهر رضوی، پژوهش و فناوری، توانمندسازی محرومین و تهیه جهیزیه برای نیازمندان، تهیه مسکن زوج‌های جوان، وقف علمی برای آموزش، ترمیم آسیب‌های اجتماعی، پیشگیری از جرم و کمک به بزه دیدگان و… را مد نظر داشته باشند.

گفتگو: محمد حسین مروج کاشانی