از جاده نجف تا صحن انقلاب؛ روایتی از میعادگاه جاماندگان اربعین در آیینه اسناد آستان قدس رضوی
اربعین، میعادگاه عاشقان؛ از کربلا تا مشهد الرضا(ع)
قدمهایی که در جاده نجف به کربلا برداشته میشوند، همپای دلهایی است که در صحن و سراهای حرم مطهر رضوی میتپند. اربعین، میعادگاه عاشقان و نقطه پیوند معنوی گنبد طلایی حضرت سیدالشهدا(ع) به پنجره فولاد حضرت رضا(ع) است.
برای میلیونها دلسوختهای که توفیق حضور در پیادهروی کربلا را نیافتهاند، بارگاه منور رضوی به مأمن و قبلهگاه اصلی جاماندگان بدل میشود. این پیوند جانانه، ریشه در تاریخی کهن دارد؛ چنانکه اسناد متقن و وقفنامههای بر جامانده از سه قرن گذشته نشان میدهند مشهدالرضا(ع) همواره کانون تپنده تعظیم شعائر حسینی و تجلیگاه پیوند شور و شعور عاشورایی بوده که درک اهمیت معرفت وقفی گره خورده است .
حکمت چهلروزه و مژده امام رئوف(ع) به جاماندگان
عدد چهل در فرهنگ اسلامی و معارف اهلبیت(ع) رمز سیر باطنی و کمال معنوی است. امام رضا(ع) در تبیین این حقیقت میفرمایند: «هر کس خود را چهل روز برای خداوند خالص گرداند، چشمههای حکمت از قلبش بر زبانش جاری میشود.» این مراقبت چهلروزه، در روز اربعین به اوج شکوفایی خود میرسد و حضرت در حدیثی دیگر، پاداش زنده نگه داشتن این ایام را حیات ابدی دلها در روز تیرگی قلوب میدانند.
اما برای آنان که حسرت زیارت کربلا بر دلشان مانده، کلام امام مهربانیها بزرگترین مرهم است. بر اساس روایات متواتر، زیارت حضرت رضا(ع) با معرفت به مقام ایشان، پاداشی برابر با صد هزار شهید، صد هزار صدیق و هفتاد هزار حج مبرور دارد. از این رو، حرم مطهر رضوی در روز اربعین به میعادگاه کسانی تبدیل میشود که میخواهند سوز درون خود را در محضر امام رئوف تسکین دهند و ثواب زیارت سیدالشهدا(ع) را در کنار مرقد مطهر فرزندشان جستوجو کنند.
روایت ۶۱ سند تاریخی؛ سه قرن عزاداری منسجم در حرم رضوی
بررسی گنجینه بیبدیل اداره اسناد آستان قدس رضوی نشان میدهد که سنت عزاداری اربعین در مشهد، قدمتی حداقل سیصد و هفت ساله دارد و ۶۱ سند تاریخی از عصر صفوی تا به امروز، جزئیات آن را ثبت کردهاند. کهنترین این اسناد متعلق به سال ۱۱۴۱ قمری است که با دستور تعطیلی «حمام آغچه» از موقوفات آستان قدس رضوی در روز اربعین، احترام دیرینه به این روز را نشان میدهد.
این احترام عمومی در دورههای افشاریه و قاجاریه نیز تداوم یافت؛ چنانکه در روز اربعین، نهتنها بازارها و دکاکین شهری، حتی مراکز آموزشی نظیر «مکتبخانه ایتام اطفال سادات» و «مدرسه رضویه» یکپارچه تعطیل میشدند. در ادوار بعد، حتی کارگران کارخانههای بزرگی چون شرکت نساجی خسروی با دست کشیدن از کار، به جریان سوگواری میپیوستند. این پیوند عمیق اجتماعی در سال ۱۳۱۱ شمسی به رسمیت قانونی رسید و اربعین در تقویم رسمی کشور تعطیل شد؛ جریانی پویا که در اربعین سال ۱۳۵۷ با راهپیمایی عظیم مردم مشهد به دعوت جامعه روحانیت، به نمادی از مبارزه و بیداری مذهبی تبدیل گردید.
وقفنامههای ماندگار
تجلی شور حسینی در متن رقبات رضوی
پشتوانه اصلی این عزاداریهای باشکوه در طول تاریخ، سنت حسنه وقف بوده است. در میان صدها وقفنامه موجود، موقوفه صدو شصت و پنج ساله «مهدیقلیخان قرایی» از رجال عصر قاجاری، نمونهای درخشان از هوشمندی و جامعیت یک واقف است. او عواید آب و اراضی مزرعه محمدآباد و آسیابهای خود در حوزه جغرافیایی شهرستان رشتخوار فعلی را وقف آستان قدس کرد و بنا به نصّ صریح وقفنامه، عواید آنها «…جهت مصارف تعزیتداری خامس آل عبا، وگلگونکفن صحرای کربلا، حضرت سیّدالشّهداء – روحنا له الفداء – که در شهر محرم و صفر هر یک ممکن شود در عمارات متبرکه هر سالی ده شب روضهخوانی نمایند به غیر طعام برنج عنبربو و دو افشره قند و دو خورش چیز دیگر از قبیل حلیم و غیره ندهند…» هزینه می شده است .
علاوه بر این واقف مرحوم مقرر داشتند: یکدهم درآمدهای موقوفه صرف تهیه لباس گرم برای فقرا و نیازمندان در فصل سرما شود و مابقی عواید صرف برپایی روضه، مرمت و صحافی قرآنها و کتابهای فرسوده حرم، تهیه قند و چای برای خدام و اهدای عیدی به کفشداران بارگاه رضوی گردد. امروزه نیز در ادامه همین سنت حسنه وقف، حرم مطهر رضوی به استناد وقفنامه موصوف در دهه دوم صفر، هر شب میزبان ۱۰۰۰ نفر از هیئات مذهبی شهرستانها در رواق مبارک حضرت زهرا(س) می باشد .
همچنین موقوفههای دیگری همچون موقوفه «وزیر نظام» در سال ۱۲۸۲ قمری با برپایی مجالس روضهخوانی در ایوان طلای نادری، موقوفه «انیسالدوله» با تأمین روشنایی شب اربعین و «مطبخخانه سرکار فیضآثار» با پذیرایی از سوگواران در رواقهای توحیدخانه، دارالضیافه و دارالسیاده، بخش دیگری از این زنجیره خدمترسانی را تشکیل میدادند.
از نیشابور و طبس تا راور و یزد؛ گستره جغرافیایی عشق به اهلبیت(ع)
شعاع جغرافیایی موقوفات حضرت رضا علیه السلام برای ایام ماه صفر و اربعین، منحصر به محل یا شهر خاصی نبوده و تمام ایران را در بر میگرفته است. در نیشابور، موقوفه «اماموردی خان بیات مختاری» در سال ۱۲۷۱ قمری و در مشهد موقوفه «مهدیقلی میرزا سهامالملک» در سال ۱۳۲۲ قمری، بخش قابل توجهی از عایدات خود را به هزینههای عزاداری ماه صفر مصروف داشته اند .موقوفات «حاج کاظم غراب» و «مجدالدین مدنی» نیز مشخصاً برای اطعام زائران و خادمان حرم در شبهای سوگواری صفر به ثبت رسیده اند.
در مناطقی چون طبس، موقوفه «سید حسین محمودی» عزاداری روزهای ۲۵ تا ۳۰ صفر را پوشش میدهد؛ در راور کرمان، واقفانی چون «علی رضایتبخش»، «حسن رستمی» و «ابراهیم محییالدینی» دارایی خود را وقف سوگواری امام رضا(ع) نموده و در یزد نیز ، عایدات موقوفه «میرزا حسن وافی» مجالس ماه صفر را زنده نگه میدارد. این شبکه گسترده از موقوفات، نشاندهنده یک نقشه جامع کشوری برای خدمت به آستان اهلبیت(ع) و سیره معنوی اهلبیت عصمت و طهارت است.
اربعین، تجلی پیوند حرمین و پیام مقاومت
به فرموده آیتالله العظمی بهجت(ره)، حماسه پیادهروی اربعین بهترین بسترساز برای معرفی حضرت سیدالشهدا(ع) به جهانیان پیش از ظهور حضرت ولیعصر(عج) است. امروز اربعین حسینی، خط مقدم همبستگی امت اسلامی و ابلاغ پیام مقاومت و وحدت در برابر ظالمان است.
پیوند معنوی و تاریخی میان عتبات عالیات و مشهدالرضا(ع) اثبات میکند که آستان قدس رضوی نه یک جغرافیای محدود، بلکه کانون تپنده فرهنگ عاشورا و پناهگاه همیشگی دلتنگان کربلاست؛ حج فقرا و میعادگاهی که نیت خیر واقفان دیروز، چراغ معنویت و خدمت را در آن برای امروز و فردا روشن نگهداشته است.